Απαντήσεις σε λειτουργικά ερωτήματα - Του κ. Παναγιώτου Σκαλτσή, Ομοτίμου Καθηγητού Θεολογικής Σχολής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

1. Ποῖο εἶναι τό σωστό «Ποιμαίνοντας» ἤ «διαποιμαίνοντας» τήν Ἱεράν Μητρόπολιν;

Ἀπάντηση:

Τό σωστό, νομίζω, ὅτι εἶναι «Ποιμαίνοντας» καθόσον ἐκφράζει τό ἐνδιαφέρον καί τή φροντίδα τοῦ ποιμένα πρός τό ποίμνιο κατά τό «ποίμανε τά πρόβατά μου» (Ἰω. 21,16) ἤ «Τό Πνεῦμα τό Ἅγιον ἔθετο ἐπισκόπους ποιμαίνειν τήν Ἐκκλησίαν τοῦ Κυρίου καί Θεοῦ» (Πράξ. 20,28). Λέγεται καί τό «διαποιμαίνοντας», τό ὁποῖο ἔχει περισσότερο διοικητική σημασία καί ἔννοια.

2. «Ὁ ἀναστάς ἐκ νεκρῶν» ἤ «ὁ ἀναστάς ἐκ τῶν νεκρῶν»;

Ἀπάντηση:

Στή χειρόγραση παράδοση μαρτυρεῖται τό «Ὁ ἀναστάς ἐκ νεκρῶν» (Βλ. Π.Ν. Τρεμπέλα, Αἱ τρεῖς Λειτουργίαι …, Ἀθῆναι ²1982, σ.159). Στόν ὕμνο τοῦ Πάσχα, γνωστό ἀπό τόν 5^ο αἰ., ψάλλουμε «Χριστός Ἀνέστη ἐκ νεκρῶν …». Στό ἐφύμνιο τῶν Ἀντιφώνων τῆς θείας Λειτουργίας, γνωστό ἀπό τόν 8^ο αἰ., ψάλλουμε «Σῶσον ἡμᾶς Υἱέ Θεοῦ, ὁ ἀναστάς ἐκ νεκρῶν …». Στήν Καινή Διαθήκη διαβάζουμε «ἠγἐρθη ἐκ νεκρῶν» (Μάρκ. 6,16 ^. Ἰω. 2,22), «ἐγήγερται ἐκ νεκρῶν» (Λουκ. 9,7), «ἐγερθείς ἐκ νεκρῶν» (Ρωμ. 6,9), «ἐκ νεκρῶν ἐγήγερται» (Α΄ Κορ. 15,12 ^. 15,20). Ὑπάρχει βέβαια καί ἡ γραφή «ἠγέρθη ἀπό τῶν νεκρῶν» (Ματθ. 14,27), «πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν» (Κολ. 1,18). Τό τελευταῖο ὑπάρχει καί στή θεία Λειτουργία τοῦ Μεγάλου Βασιλείου στό τμῆμα λίγο πρίν ἀπό τά ἱδρυτικά λόγια. Ὑπάρχει ἐπίσης καί σέ τροπάρια τῆς Ὀκτωήχου, ὅπως π.χ. στό ἀναστάσιμο Ἀπολυτίκιο τοῦ πλ. β΄ ἤχου ^. «Ἀγγελικαί Δυνάμεις … ὁ ἀναστάς ἐκ τῶν νεκρῶν, Κύριε δόξα σοι», ἴσως καί ἀλλοῦ. Σέ κάθε ὅμως περίπτωση τό «Ὁ ἀναστάς ἐκ νεκρῶν» ἀκούγεται πιό καλά, χωρίς νά ἀπορρίπτεται καί ὁ δεύτερος τύπος (τόν ἔχω ἀκούσει). Φαίνεται πώς τό «Χριστός Ἀνέστη ἐκ νεκρῶν …» (παλαιότατος ὕμνος ὅπως ἀναφέρθηκε) λειτούργησε ὑπέρ τοῦ «Ὁ ἀναστάς ἐκ νεκρῶν …».

3. Στή μνημόνευση κατά τήν Μεγάλην Εἴσοδον ἀπό ποῦ ἀρχίζουμε, ἀπό τούς τελευταίους κεκοιμημένους ἤ τούς παλαιοτέρους;

Ἀπάντηση:

Ἔχω τή γνώμη πώς ἡ κατά τήν Μεγάλην Εἴσοδον μνημόνευση (Δίπτυχα τοῦ Ἀρχιερέα) ἡ ἀρχή γίνεται ἀπό τούς παλαιοτέρους. Αὐτό μαρτυρεῖ π.χ. ἡ τάξη μνημόνευσης στά Δίπτυχα (τέλος Ἀναφορᾶς) τῶν Λειτουργιῶν ^. «Ἔτι μνησθῆναι καταξίωσον, Κύριε, καί τῶν ἀπ’ αἰῶνός σοι εὐαρεστησάντων κατά γενεάν καί γενεάν ἁγίων πατέρων, πατριαρχῶν, προφητῶν, ἀποστόλων, μαρτύρων, ὁμολογητῶν, διδασκάλων, ὁσίων …» (Λειτουργία ἁγίου Ἰακώβου). «Ὑπέρ τῶν ἐν πίστει ἀναπαυσαμένων προπατόρων, πατέρων, πατριαρχῶν, προφητῶν, ἀποστόλων, κηρύκων, εὐαγγελιστῶν, μαρτύρων, ὁμολογητῶν, ἐγκρατευτῶν …» (Λειτουργία ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου. Ἀνάλογη περιγραφή καί στή Λειτουργία τοῦ Μεγάλου Βασιλείου).

Τήν Κυριακή πρό τῆς Χριστοῦ Γεννήσεως στό Συναξάριο σημειώνεται ὅτι «μνήμην ἄγειν ἐτάχθημεν παρά τῶν ἁγίων καί θεοφόρων Πατέρων ἡμῶν, πάντων τῶν ἀπ’ αἰῶνος Θεῷ εὐαρεστησάντων, ἀπό Ἀδάμ ἄχρι καί Ἰωσήφ τοῦ μνήστορος τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου, κατά γενεαλογίαν, καθώς ὁ Εὐαγγελιστής Λουκᾶς ἱστορικῶς ἠριθμήσατο». Ὁ Λουκάς βέβαια (3,23-38) ἀρχίζει ἀπό τό Χριστό καί πάει πρός τά πίσω στόν Ἀδάμ. Τήν ἐν λόγῳ Κυριακή ἀναγινώσκεται ἡ εὐαγγελική περικοπή ἀπό τό κατά Ματθαῖον Εὐαγγέλιο (1,1-25), σύμφωνα μέ τό ὁποῖο οἱ γενεές ἀριθμοῦνται «ἀπό Ἀβραάμ ἕως Δαυΐδ … ἀπό Δαυΐδ ἕως τῆς μετοικεσίας Βαβυλῶνος … καί ἀπό τῆς μετοικεσίας Βαβυλῶνος ἕως τοῦ Χριστοῦ».

Δέν ξέρω ἄν τά παραπάνω παραδείγματα βοηθοῦν στήν ἀπάντηση τοῦ ἐρωτήματος. Δέν βρῆκα πάντως κάποια διάταξη τῆς Λειτουργίας ἡ ὁποία νά ὁρίζει ἀκριβῶς τή συγκεκριμένη μνημόνευση. Ἀκούγονται, ὅπως γνωρίζετε καλύτερον ἐμοῦ, καί οἱ δύο τρόποι μνημόνευσης. Ἡ προσωπική μου αἴσθηση, σύμφωνα καί μέ ὅσα προανέφερα, εἶναι ὅτι πρῶτα μνημονεύονται οἱ παλαιότεροι κεκοιμημένοι.

4. Τί σημαίνει «αἰωνία ἡ μνήμη»;

Ἀπάντηση:

Κατά τούς ἑρμηνευτές τῆς Νεκρωσίμου Ἀκολουθίας Διονύσιο Ἀρεοπαγίτη καί Συμεών Θεσσαλονίκης, τό «αἰωνία ἡ μνήμη» κατανοεῖται ὡς ἀνακήρυξη (λειτουργική μνημόνευση) ὅτι οἱ ἐν πίστει τετελειωμένοι εἶναι κοινωνοί τῶν ἁγίων. Αὐτό πιστεύει καί ψάλλει ἡ Ἐκκλησία γιά τούς ἱερῶς τετελειωμένους. Τό μήμυμα αὐτό διδάσκει τούς ζωντανούς ὅτι «μακαρίαν ἀληθῶς εἶναι τήν ἐν Χριστῷ τελείωσιν» (Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου, Περί τῶν ἐπί τοῖς κεκοιμημένοις τελουμένων, PG 3,557D ^. 560A). Ὁ ἅγιος Συμεών Θεσσαλονίκης ἐπαναλαμβάνει τά ὅσα γράφει ὁ ἅγιος Διονύσιος, προσθέτοντας ὅτι τό «αἰωνία ἡ μνήμη» ἀποτελεῖ δική μας δέηση ὑπέρ τοῦ κεκοιμημένου, ἀλλά θεωρεῖται καί σάν ἀπόθεση τοῦ κεκοιμημένου στό Θεό ^. «καί ὡς ἀνάθεσις ἐστί πρός Θεόν τοῦ κεκοιμημένου» (Περί τοῦ τέλους ἡμῶν καί τῆς ἱερᾶς τάξεως τῆς κηδείας, Διάλογος ΤΞΗ΄, PG 155,685C).

Εὐχόμαστε δηλαδή καί ψάλλουμε οἱ ἐν πίστει (βαπτισμένοι) τετελειωμένοι, ὡς βαδίσαντες τήν ἐν Χριστῷ τελείωση, καί ἄξιοι τῆς κληρονομίας τῶν ἁγίων, νά ζοῦν αἰώνια στή μνήμη τοῦ Θεοῦ. Ἐκφράζουμε τήν πίστη στήν αἰώνια ζωή καί τήν ἐσχατολογική ἐλπίδα ἔνταξης τῶν κεκοιμημένων στήν κοινωνία τῶν ἁγίων.

5. Εἶναι σωστή ἡ φράση στό Μνημόσυνο «ὁ τόν θάνατον καταπατήσας, τόν δέ διάβολον καταργήσας;»

Ἀπάντηση:

Ἡ εὐχή «Ὁ Θεός τῶν πνευμάτων …» εἶναι ἡ παλαιότερη ὑπέρ τῶν νεκρῶν εὐχή, γνωστή ἀπό τόν 4^ο αἰ. Ἡ σπουδαιότητά της φαίνεται καί ἀπό τό ὅτι μαρτυρεῖται σέ παπύρους καί πλειάδα χειρογράφων μέ παραλλαγές ὡς πρός τήν φράση τοῦ ἐρωτήματος. Στά παλαιότερα καί περισσότερα χειρόγραφα κυριαρχεῖ ὁ τύπος «ὁ τόν θάνατον καταργήσας, τόν δέ διάβολον καταπατήσας». Αὐτό μαρτυρεῖ καί τό παλαιότερο εὐχολόγιο Βαρβερινός κώδικας 336 (τέλος 8^ου αἰ.). Τό ἴδιο ἔχει καί ὁ ἅγιος Συμεών Θεσσαλονίκης ^. «τόν διά θανάτου τόν θάνατον καταργήσαντα καί διά σταυροῦ τόν διάβολον καταπατήσαντα» (PG 155, 684D). Αὐτήν τή γραφή κρατοῦν ἐπίσης τό Ἀρχιερατικόν τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας, ἔκδ. Γ΄, 2014, σ.203 καί τό Εὐχολόγιον τό Μέγα, ἔκδ. Παπαδημητρίου 2014, σ.380. Φαίνεται πώς ὁ τύπος αὐτός εἶναι ἐπηρεασμένος ἀπό τόν Ἀπόστολο Παῦλο ^. «καταργήσαντος μέν τόν θάνατον» (Β΄ Τιμ. 1,10) καί «καταργήσῃ τόν τό κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τουτέστι τόν διάβολον» (Ἑβρ. 2,14). Στη δεύτερη φράση φαίνεται ὅτι ὁ Χριστός καταργεῖ τόσο το θάνατο, ὅσο καί τό διάβολο.

Ἔχει ἐπικρατήσει νά ἀκούγεται περισσότερο ὁ τύπος «ὁ τόν θάνατον καταπατήσας, τόν δέ διάβολον καταργήσας». Μαρτυρεῖται σέ ἀρκετά χειρόγραφα καί εἶναι ἐπηρεασμένος ἀπό τή λειτουργική ὑμνογραφία. Βλ. π.χ. «Χριστός ἀνέστη … θανάτῳ θάνατον πατήσας». Μέ τή γραφή αὐτή ὑπάρχει τόσο στό Εὐχολόγιον τό Μέγα, ἐκδ. Ἀστήρ, 1992, σ.394, ὅσο καί στό Μικρόν Εὐχολόγιον, Ἀποστολικῆς Διακονίας, ἔκδ. ΙΕ΄, 2003, σ.238. Τό ἴδιο καί στό Ἱερατικόν, ἐκδ. Δ΄, 2002, σ.299. Δέν εἶναι λάθος. Διότι ὁ Χριστός εἶναι αὐτός πού δυνάμει καί ἐνεργείᾳ καί τόν θάνατον κατήργησε καί τόν διάβολο κατεπάτησε. Μία ἔρευνα στά κείμενα δικαιώνει καί τούς δύο τύπους (Βλ. Ἰωάννου Μ. Φουντούλη, Ἀπαντήσεις εἰς Λειτουργικάς Ἀπορίας, τομ. Ε΄, Ἀθήνα 2003, σσ.247-252).

6. «Ἡ δεξιά τοῦ Ὑψίστου» τί σημαίνει καί διατί;

Ἀπάντηση:

Ἡ φράση προέρχεται ἀπό τόν 76^ο ψαλμό, στίχ. 11: «Καί εἶπα ^. Νῦν ἠρξάμην, αὕτη ἡ ἀλλοίωσις τῆς δεξιᾶς τοῦ Ὑψίστου». Κατά λέξη μεταφράζεται ὡς ἑξῆς ^. «Σκέφθηκα τότε: τώρα ἀρχίζω νά καταλαβαίνω αὐτή εἶναι ἡ ἀλλαγή πού ἐπέφερε ἡ δύναμη τοῦ Ὑψίστου» (Βλ. Ψαλτήριον, Ἑλληνική Βιβλική Ἐταιρία, 2015, σσ.420-421). Ὁ ψαλμός εἶναι ἱκετήριος καί παρουσιάζει τόν ψαλμωδό νά ἀνακαλεῖ στή μνήμη του τά θαυμαστά ἔργα τοῦ Θεοῦ. Τό «Αὕτη ἡ ἀλλοίωσις τῆς δεξιᾶς τοῦ Ὑψίστου» ἐπιλέγεται ὡς στίχος ὅταν ψάλλεται τό ἑορταστικόν Προκείμενον «Τίς Θεός μέγας …» (Ψαλμ. 85,10) κατά τούς μεθεόρτους ἑσπερινούς τῶν μεγάλων δεσποτικῶν ἑορτῶν (χαρακτηριστικό παράδειγμα ὁ ἑσπερινός τῆς Πεντηκοστῆς. Γονυκλισία. Τό «Τίς Θεός μέγας…» κατά νεοτέραν συνήθειαν ἀκούγεται καί στίς χειροτονίες).

Σέ πρῶτο λοιπόν ἐπίπεδο «ἡ δεξιά τοῦ Ὑψίστου» παραπέμπει στήν παντοδυναμία τοῦ Θεοῦ καί τό δι’ αὐτῆς θαυμαστό του ἔργο (τό δεξί χέρι δηλώνει δύναμη).

Στήν Πατερική ἑρμηνεία, ὁ στίχος ἐξηγεῖται Χριστολογικά. Ἡ μεταβολή (ἀλλοίωση) τοῦ ἔθνους στό ὁποῖο ἀναφέρεται ὁ ψαλμωδός ἔχει τήν άναφορά της στά «κατά τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ πεπραγμένα, ὅς ἐστι δεξιά τοῦ Πατρός» (Μεγάλου Ἀθανασίου, Ὑπόθεσις εἰς τόν 76 ψαλμόν, PG 27, 348A). Ὁ Χριστός ἐπίσης κατά τόν ἅγιο Κύριλλο Ἀλεξανδρείας «καθ’ ἡμᾶς γέγονε καί εἰς τό κρεῖττον ἠλλοίωσεν». Καταδέχθηκε δηλαδή νά γίνει ἄνθρωπος γιά νά μᾶς δώσει τή δυνατότητα τῆς καλῆς ἀλλοίωσης ^. «Καί πᾶς δέ, ἤτοι ἐκ κακίας ἐπιστρέφων, ἤ ἐν ἀρετῇ μένων καί προκόπτων, λεγέτω ^. “Νῦν ἠρξάμην” ^. αὕτη ἠ ἀλλοίωσις, ἥν ἡ δεξιά τοῦ Ὑψίστου χαρίζηται (ὁ Χριστός δηλαδή), τό ἀεί διά τῶν γυμνασίων τῆς εὐσεβείας ἐπί τό μεῖζον προκόπτειν» (Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, Εἰς τόν ψαλμόν 76, PG 69, 1192AB).

Ἡ δεξιά τοῦ Ὑψίστου λοιπόν εἶναι ὁ Χριστός, τό σωτηριολογικό ἔργο τοῦ ὁποίου μεταμορφώνει (ἀλλοιώνει) τόν ἄνθρωπο καί τόν κόσμο.

7. Πῶς ἑρμηνεύεται τό «Εἰς πολλά ἔτη, Δέσποτα»;

Ἀπάντηση:

Ἡ φράση προέρχεται ἀπό τούς πολυχρονισμούς (Ἄκτα) ὑπέρ τῶν βασιλέων κατά τήν συμμετοχήν των στά λειτουργικά δρώμενα στόν Ναό τῆς Ἁγίας Σοφίας ἤ καί ἀλλοῦ (Κωνσταντίνου Πορφυγογεννήτου, Ἔκθεσις τῆς Βασιλείου Τάξεως, PG 112).

Κατά τόν ἅγιο Συμεών Θεσσαλονίκης, ὁ πολυχρονισμός αὐτός ἀπευθύνεται στούς ἀρχιερεῖς ὡς εὐχαριστία στό Θεό καί εὐχή ὅλων, ὥστε «διά τῶν ἀρχιερέων ἀεί τήν Ἐκκλησίαν προκόπτειν καί τά χαρίσματα δίδοσθαι» (Διάλογος …, ΣΜΣΤ΄, PG 155, 465B). Σύμφωνα μέ ἄλλη ἑρμηνεία τοῦ ἁγίου Συμεών μέσω τοῦ ἀρχιερέως εὐφημεῖται ὁ Χριστός, ὁ μέγας βασιλεύς καί ἀρχιερεύς, πού κατέστησε στή γῆ τήν εὐσεβῆ βασιλεία καί τήν ἀρχιερωσύνη (Διάλογος …, ϟΗ΄, PG 155, 202D).

8. Πῶς ἑρμηνεύεται ὁ στίχος: «Πρόσθες αὐτοῖς κακά Κύριε, τοῖς ἐνδόξοις τῆς γῆς»; (στίχος Μεγάλης Ἑβδομάδος, Ἠσ. 26,15)

Ἀπάντηση:

Εἶναι ἐνδιαφέρουσα ἡ ἐρμηνεία πού δίδει ὁ ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης. Ἐπειδή οἱ ἔνδοξοι - ἡγέτες τῆς γῆς εἶναι συνήθως ἀλαζόνες καί προκαλοῦν πολλά κακά στόν κόσμο, ὁ Προφήτης ζητᾶ «νά προστεθοῦν κακά εἰς τούς τοιούτους ἐνδόξους καί ἄρχοντας, ἤγουν ὄχι νά προσθέσουν αὐτοί καί νά κάμνουν κακίας καί ἁμαρτίας, ἀλλά νά πάθουν κακώσεις καί δυστυχίας, ἵνα μέ τάς τοιαύτας συμφοράς, ταπεινωθῇ καί κρημνισθῇ ἡ ἐωσφορική αὐτῶν ὑπερηφάνεια» (Νικοδήμου Ἁγιορείτου, Κῆπος Χαρίτων, ἐκδ. Ρηγοπούλου, Θεσσαλονίκη 1992, σ.143).

Θά λέγαμε πιό ἁπλά: Θεέ μου, συγκράτησε , ταπείνωσε, συνέτισε καί φώτισε τούς ἡγέτες τῆς γῆς νά μήν κάνουν ἄλλο κακό στόν κόσμο.

9. Διατί δέν μνημονεύεται στήν ἐξόδιο Ἀκολουθία ὁ Ἀρχιερεύς;

 Ἀπάντηση:

Θά μποροῦσε κατά τή γνώμη μου νά ὑπάρχει μνημόνευση τοῦ ἀρχιερέα, διότι τόσο στούς ὕμνους τῆς Ἀκολουθίας, ὅσο καί στίς σχετικές ἑρμηνεῖες τῶν Πατέρων τονίζεται ὁ μυστηριακός της χαρακτήρας καί ἡ ξεχωριστή ἱερουργική παρουσία τοῦ ἀρχιερέα. Φαίνεται ὅμως ὅτι κυριάρχησε τό στοιχεῖο τοῦ προσδιορισμοῦ τῆς νεκρωσίμου τελετῆς ὡς προσευχῆς γιά τήν ἀνάπαυση τῆς ψυχῆς τοῦ κεκοιμημένου. Εἶναι κάτι σάν τήν Παράκληση (μέ δομή ὄρθρου), χωρίς Εἰρηνικά – Συναπτή ὅπου καί ἡ μνημόνευση. Οἱ συντάξαντες τήν νεκρώσιμη Ἀκολουθία (γνωστή κυρίως ἀπό τόν 10-11 αἰ.) προέβλεψαν ὅτι ἐν τῷ Ναῷ μετά τό ἐναρκτήριο «Εὐλογητός ὁ Θεός …», οἱ χοροί ἄρχονται ψάλλοντες τόν Ἄμωμο σέ τρεῖς στάσεις. Ἡ συναπτή δέν ὑπάρχει.