Εγκύκλιος του Σεβ. Μητροπολίτου Μάνης κ. Χρυσοστόμου Γ’ για την τιμή προς την Υπεραγία Θεοτόκο

Ἀγαπητοί μου χριστιανοί,

Μετὰ τὸν Θεάνθρωπο Σωτῆρα καὶ Λυτρωτὴ τοῦ κόσμου, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν, ἡ πιὸ γλυκειά μορφὴ γιὰ τοὺς πιστοὺς Χριστιανοὺς εἶναι τὸ πρόσωπο τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου.

Ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ ποὺ ἀναφέρεται στὴν Ἁγία Γραφὴ τὸ ὄνομα τῆς Παναγίας, αὐτὸ, περιβάλλεται μὲ ἐξαιρετικὴ τιμή. Ἀπὸ τὴν γέννησή της μέχρι καὶ αὐτὴ ἀκόμη ἡ Κοίμησή Της, ὅλα εἶναι ἱερὰ πανήγυρη γιὰ τὸ πλήρωμα τῆς Ἐκκλησίας, ὅπως ἐπακριβῶς καὶ ἡ ἴδια ἡ Θεοτόκος τὸ προφήτευσε: «Μακαριοῦσί με πᾶσαι αἱ γενεαί» (Λουκ. 1, 48).

Ἐκεῖνο, βεβαίως, στὸ ὁποῖο κυρίως ἡ Παναγία ἔχει ξεπεράσει ὅλες τὶς γυναῖκες τοῦ κόσμου, εἶναι τὸ ὅτι ἀνεδείχθη «σκηνὴ τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου». Ἀξιώθηκε, δηλαδή, νὰ ὑπηρετήσει τὸ Μυστήριο τῆς θείας Ἐνανθρωπήσεως, νὰ γεννήσει τόν Υἱόν καί Λόγον τοῦ Θεοῦ, τόν Χριστό. Αὐτό εἶναι τιμὴ ὑψίστη καὶ μοναδικὴ στὴν ἱστορία τῆς ἀνθρωπότητος. Καί ἡ Παναγία, μόνη ἀπ' ὅλες τὶς γυναῖκες ἀξιώθηκε νὰ βαστάσει «τὸν βαστάζοντα πάντα» καὶ νὰ Τὸν γαλουχήσει.

Ἔπειτα ὀνομάζουμε τὴν Παναγία Θεοτόκο καὶ ὄχι Χριστοτόκο, γιατὶ ὁ ὅρος «Θεοτόκος» εἶναι πληρέστερος τοῦ «Χριστοτόκος», ὁ ὁποῖος ἀφήνει ἀδιάκριτη καὶ ἀκάλυπτη τὴν θεία φύση τοῦ Χριστοῦ. Ἡ ἐν Ἐφέσῳ Γ΄ Οἰκουμενική Σύνοδος (431μ.Χ.) ἀνεκήρυξε τὴν «ἁγίαν Παρθένον Θεοτόκον, γεγέννηκε γὰρ σαρκικῶς σάρκα γεγονότα ἐκ Θεοῦ Λόγον». Τὸ ἴδιο καὶ ἡ Δ΄ Οἰκουμενική Σύνοδος ἐν Χαλκηδόνι (451μ.Χ.) ὁμιλεῖ γιὰ τὴν Θεοτόκο καὶ ὄχι «Χριστοτόκο». Ἀναφέρεται συγκεκριμένα στὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστό ὑπογραμμίζοντας τὸν δογματικό πλέον ὅρο «Θεοτόκος» ὡς ἑξῆς: «Ἐπ᾿ ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν δι᾽ ἡμᾶς καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν ἐγεννήθη ἐκ Μαρίας τῆς Παρθένου τῆς Θεοτόκου κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα».

Ἐπίσης ὀνομάζεται καί εἶναι ἀειπάρθενος. Τὸ «ἀειπάρθενον» εἶναι ἡ παρθενία τῆς Θεοτόκου πρὸ τόκου, ἐν τόκῳ καὶ μετὰ τόκον. Ὅπως μαρτυρεῖ ἡ Ἁγία Γραφὴ σὲ σχέση μὲ τὸν χρόνον τῆς συλλήψεως καὶ τῆς κυοφορίας, ἡ Θεοτόκος ἦταν παρθένος. Γιὰ τὸν Εὐαγγελισμὸ τῆς Θεοτόκου ὁ Εὐαγγελιστής Λουκᾶς ἀναφέρει: «Εἶπε δὲ Μαριὰμ πρὸς τὸν ἄγγελον πῶς ἔσται μοι τοῦτο, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω; Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ ἄγγελος εἶπεν αὐτῇ˙ Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι˙ διὸ καὶ τὸ γενώμενον ἅγιον κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ» (Λουκ. 1, 34-35) καί ὁ Εὐαγγελιστὴς Ματθαῖος γράφει: «Τοῦ δὲ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡ γέννησις οὕτως ἦν˙ μνηστευθείσης γὰρ τῆς μητρὸς αὐτοῦ Μαρίας τῷ Ἰωσήφ, πρὶν ἢ συνελθεῖν αὐτοὺς εὑρέθη ἐν γαστρὶ ἔχουσα ἐκ Πνεύματος Ἁγίου» (Ματθ. 1,18). Ἕνεκεν τῆς ὑπερφυοῦς θείας συλλήψεως (τῆς μὴ συνεργείας ἀνδρὸς στὴν σύλληψη τοῦ Χριστοῦ) ἔμεινεν ἡ Θεοτόκος ἀδιάφθορος. Παρομοίως καὶ κατὰ τὴν γέννηση τοῦ Χριστοῦ δὲν ὑπέστη παρθενικὴ φθορά. Τὸν παρθενικὸν τόκον ἐσφράγισεν ἐν συνεχείᾳ ἡ ἐκ μέρους τῆς Θεοτόκου προσωπικῶς πλέον διαφυλαχθεῖσα ὡραιότητα τῆς παρθενίας Της. «Οὐδαμῶς ἀνδρὶ μέχρι θανάτου προσομιλήσασα».

 Ὁ δίκαιος Ἰωσὴφ ἔμεινε κοντά Της μόνον κατὰ νόμον σύζυγος, χωρίς συζυγικές σχέσεις, κατὰ θεία Βουλὴ καὶ Πρόνοια πρὸς προστασία τῆς Ἁγίας Μητρὸς Μαρίας καὶ τοῦ Θείου Τέκνου. Ἡ Παναγία παρέμεινε ἡ «Κεκλεισμένη Πύλη», ὅπως ὑπέροχα ἀναφέρει καὶ ἡ προφητεία τοῦ Ἰεζεκιήλ: «Ἡ πύλη αὕτη κεκλεισμένη ἔσται, οὐκ ἀνοιχθήσεται καὶ οὐδὲ μὴ διέλθῃ δι᾽ αὐτῆς, ὅτι Κύριος ὁ Θεὸς Ἰσραὴλ εἰσελεύσεται δι' αὐτῆς» (Ἰεζ. 44,2). Εἶναι τὸ δόγμα τῆς ἀειπαρθενίας τῆς Παναγίας.

Στή συνέχεια μέ τήν Ἐγκύκλιό μας αὐτή, θέλουμε νά ἐπισημάνουμε ὡρισμένα ζητήματα ἄξια πολλῆς προσοχῆς.

α). Ὡς εἶναι γνωστόν, στήν Ἐκκλησία μας ἔχουμε Ἱερές Ἀκολουθίες γιά τήν Παναγία. Κυρίως εἶναι ἡ Ἀκολουθία τοῦ Ἀκαθίστου Ὕμνου, ἄλλως οἱ «Χαιρετισμοί τῆς Θεοτόκου», τό ἀριστούργημα αὐτό τῶν βυζαντινῶν χρόνων, πού κυρίως ψάλλεται τίς Παρασκευές τῆς Μεγ. Τεσσαρακοστῆς. Ἔπειτα, εἶναι οἱ δύο Παρακλητικοί Κανόνες. Ἔχουμε τόν Μικρό Παρακλητικό Κανόνα, ποίημα τοῦ Θεοστηρίκτου, λογίου μοναχοῦ (9ος αἰ.) καί τόν Μεγάλο, ποίημα τοῦ εὐσεβοῦς αὐτοκράτορος Θεοδώρου Β' Λασκάρεως – Βατάτζη (13ος αἰ.). Καί οἱ δύο αὐτοί θαυμάσιοι Κανόνες πρέπει νά λέγονται καί ὄχι μόνον ὁ Μικρός καί μάλιστα τώρα τόν Δεκαπενταύγουστο. Ἀλλά καί στό Ἀπόδειπνο ἔχουμε τήν ὑπέροχη εὐχή στήν Ὑπεραγία Θεοτόκο: «Ἄσπιλε, ἀμόλυντε...», ὅπως ὑπάρχουν καί ἄλλες εὐχές καί τροπάρια. 

Ὅσον ἀφορᾶ τόν Ἐπιτάφιο ὕμνο στήν ἑορτή τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου, ἄλλως «Ἐγκώμια» ὑπάρχει σχετική ἀπαγορευτική Ἐγκύκλιος τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, ἤδη ἀπό τό ἔτος 1865. Προσέτι, ὁ ἱερεύς ὀφείλει νά προσέχει στήν ὀρθή ἐκφώνηση τῆς θ' Ὠδῆς τῆς Θεοτόκου ἡ ὁποία ἔχει ὡς ἑξῆς: «Τήν Θεοτόκον καί μητέρα τοῦ φωτός ἐν ὕμνοις τιμῶντες μεγαλύνομεν». Εἶναι λάθος ἡ αἰτιατική «μητέραν» καί ἀντί «φωτός», νά λέγεται «τοῦ Θεοῦ».

β). Ὅσον ἀφορᾶ τό θέμα τῆς εἰκονογραφίας τῆς Παναγίας καί τῶν διαφόρων παραστάσεων. Ἐδῶ χρειάζεται πολλή προσοχή. Δέν θά θέτουμε στούς τοίχους τοῦ Ἱ. Ναοῦ ἀδιακρίτως καί τυχαίως τίς εἰκόνες τῆς Παναγίας. Κύριες θέσεις της εἶναι, ἡ Ὡραία Πύλη (ἀριστερά στό Τέμπλο) καὶ ἡ Κόγχη τοῦ Ἱεροῦ. Ἔτσι, στὸ δεξιό μέρος τῆς Ὡραίας Πύλης εἶναι πάντοτε ἡ εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ καὶ στὸ ἀριστερὸ τῆς Παναγίας. Στὴν δὲ κόγχη τοῦ Ἱεροῦ Βήματος, ἐπάνω, πάλιν ἡ Παναγία, ὡς «Πλατυτέρα τῶν Οὐρανῶν» ἔχει τὴν θέση Της. Ἡ κόγχη κατὰ τὴν συμβολική σημασία τῆς ὀρθόδοξης ἀρχιτεκτονικῆς συμβολίζει τὸ σημεῖο ποὺ ἑνώνει τὴν γῆ (δάπεδο) μὲ τὸν οὐρανό (ὁ θόλος). Ἔτσι καὶ ἡ Παναγία συνετέλεσε στὴν ἐπανένωση τῆς γῆς μὲ τὸν οὐρανό, τῶν ἀνθρώπων μὲ τὸν Θεὸ καὶ κατέστη «ἡ γέφυρα ἡ μετάγουσα τοὺς ἐκ γῆς πρὸς Οὐρανόν».

Βεβαίως ὑπάρχουν καί ἄλλες παραστάσεις τῶν ἑορτῶν τῆς Παναγίας ὅπως τό Γενέσιον, τά Εἰσόδια, ὁ Εὐαγγελισμός, ἡ Κοίμηση καί ἄλλες εἰκόνες μέ προσφιλέστατα θέματα ὅπως ἡ Δεομένη, ἡ Ὁδηγήτρια, ἡ Παναγία τοῦ Πάθους, ἡ Γλυκοφιλοῦσα, ἡ Παντοβασίλισσα καί πολλές ἄλλες ὑπέροχες καί θαυματουργικές πού ὑπάρχουν στό Ἅγιον Ὄρος καί σέ τόσους καί τόσους προσκυνηματικούς τόπους τῆς πατρίδος μας. Μέγιστο πνευματικό εὐεργέτημα. Ὡστόσο, σᾶς ἐπισημαίνω ὅτι σχετικά μέ τήν εἰκονογραφία θά προσέχουμε τυχόν παραδοξότητες, ὑπερβολές ἤ παραστάσεις ἐντυπωσιασμοῦ πού δέν συμβαδίζουν μέ τήν Ἱερά Παράδοση τῆς Ἐκκλησίας καί πολλές φορές φθάνουν καί στά ὅρια τῆς ἀσέβειας. Γι' αὐτό τόν λόγο πάντοτε σχετικά μέ ἀνάρτηση εἰκόνων στούς τοίχους τῶν ναῶν εἴτε θέση τους στό εἰκονοστάσι πρός προσκύνηση, θά λαμβάνετε πρῶτα τήν συμβουλή καί ἔγκριση τοῦ Μητροπολίτου.

γ). Σχετικά μέ τήν νηστεία τοῦ Δεκαπενταυγούστου. Κατά τούς πρώτους αἰῶνες ἡ περίοδος τῆς νηστείας αὐτῆς ἦταν διηρημένη σέ δύο τμήματα: αὐτό πού προηγεῖτο τῆς ἑορτῆς τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος καί ἐκεῖνο τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου. Ἡ νηστεία γιά τήν ἑορτή τῆς Μεταμορφώσεως εἶχε διάρκεια ἀπό 1η Αὐγούστου καί μέχρι 5 Αὐγούστου. Ἀργότερα κατά τόν 10ο αἰῶνα ἑνώθηκε ἡ νηστεία τῆς Μεταμορφώσεως μέ ἐκείνη τῆς ἑορτῆς τῆς Παναγίας πού ἤδη μαρτυρεῖται ἀπό τόν 7ο αἰῶνα.

Ἔτσι ἔχουμε κατά τήν Ἱερά μας Παράδοση τήν νηστεία τοῦ Δεκαπενταυγούστου πρός τιμήν τῆς Παναγίας. Νά σημειωθεῖ ὅτι ἄν συμπέσει ἡ ἑορτή τῆς Κοιμήσεως Τετάρτη ἤ Παρασκευή, μόνο τότε ἔχουμε κατάλυση ἰχθύος καί ὄχι κρέατος, ὅπως λέγουν μερικοί ἀδαεῖς λόγῳ ἑορτῆς τῆς Παναγίας.

δ). Εἶναι ἀδιαμφισβήτητο γεγονός ὅτι ἡ Παναγία εἶναι δεμένη μέ τόν λαό μας ἀλλά καί τούς ἀγῶνες τοῦ Ἔθνους. Θά λέγαμε, ὅτι μόνο στήν Ἑλλάδα προσκυνεῖται καί τιμᾶται πρεπόντως ἡ Παναγία μέ δάκρυα, μέ γονάτισμα, μέ πόνο, μέ πίστη, μέ ἐλπίδα, μέ ἀγάπη, μέ ἀναμμένο τό καντῆλι της. Δέν ὑπάρχει τόπος πού νά μήν ὑπάρχει μικρός ἤ μεγάλος ναός τῆς Παναγίας. Γι' αὐτό καί σᾶς παροτρύνω ὅλους, στά σπίτια σας πρωτίστως ἀλλά καί ἀλλαχοῦ ὡς σχολεῖα, δημόσιες ὑπηρεσίες, καταστήματα νά ἔχετε μία εἰκόνα τῆς Παναγίας Μητέρας μας. Μή λησμονεῖτε ὅτι ἡ Παναγία «τόν κόσμον οὐ κατέλιπε» παρά τήν Κοίμησή της. Μᾶς προστατεύει καί μᾶς βοηθᾶ. Εἶναι ἀληθῶς ἡ μάνα ὅλων μας. Ὡς Μεσίτρια βρίσκεται στήν ἐπουράνιο Ἱερουσαλήμ ἐκ δεξιῶν τοῦ Υἱοῦ της καί μεσιτεύει γιά μᾶς. Ἐκείνη, ὡς Μάνα, κατανοεῖ τόν πόνο μας, βλέπει τίς δοκιμασίες, ἀκούει τίς δεήσεις μας καί σπεύδει κοντά μας. Εἶναι ἡ «τιμιωτέρα τῶν Χερουβείμ καί ἡ ἐνδοξοτέρα ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ».

Ἀγαπητοί μου χριστιανοί,

Νά τιμᾶτε, λοιπόν, ὅπως πρέπει, μέ πίστη καί εὐλάβεια τήν Ὑπεραγία Θεοτόκο, πού εἶναι ἡ μόνη μετά Θεόν ἐλπίδα καί καταφυγή. Ἄλλωστε, μή ξεχνᾶτε, ἡ φωνή, «Παναγία μου» τά περικλείει καί τά λέει ὅλα.

Μετά πολλῶν πατρικῶν εὐχῶν  

Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ

† Ο ΜΑΝΗΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ Γ’